КОРПОРАТИВТІК ҚҰҚЫҚТАҒЫ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ТАЛДАУДЫ ИНСТИТУЦИОНАЛДАНДЫРУ
Шетелдiк заң әдебиетi құқықты экономикалық талдау үшiн салыстырмалы түрде бұрыннан пәнаралық әдiснамалық базис құрады, бұл құқықтық реттеудiң неғұрлым оңтайлы моделiн iздестiру, оның iшiнде құқықтық саясатты қалыптастыруға әсер ететiн ауыспалыларды айқындау қажеттiгiнен туындап отыр. Айта кету керек, заң ғылымы бұрын қолданған ғылыми талдау әдіснамасы экономикалық талдауды қамтымаған. Біздің түсінігімізде қандай да бір азаматтық-құқықтық құрылымдарды қалыптастыру кезінде пәнаралық тәсілді айқындау экономика, құқық және қоғамдық қатынастардың өзара іс-қимылының неғұрлым тиімді, ұтымды және өміршең моделін айқындау идеясына міндетті түрде қызмет етуі тиіс. Жеке проблемада құқық қолдану практикасының экономикалық тиімділігін арттыру бөлігінде корпоративтік құқықты жетілдіру кезінде экономикалық талдауды институционалдандыру туралы мәселені қарау ұсынылады. Шын мәнінде, экономикалық-құқықтық талдаудың пәнаралық тәсілін корпоративтік құқыққа имплементациялауға байланысты проблемалар, трансакциялық шығындарды теориялау проблематикасынан, директорлар, акционерлер мен кредиторлар конфликтологиясынан бастап нарық тиімділігінің гипотезасына дейін (Efficient Market Hypothesis), бірігу экономикасы және т.б сіңірулер. Осы тұрғыда біздің еңбегіміз көрсетілген процестерді зерттеу тереңдігіне үміттенбейді, алайда Қазақстан Республикасында корпоративтік құқықты одан әрі жетілдіру кезінде экономика мен құқықтың өзара іс-қимылының неғұрлым маңызды аспектілерін айқындауға арналған.
Авторлық құқық (c) 2026 VERITAS LEGIS JOURNAL
НЕМІС КОНСТИТУЦИОНАЛИЗМІНІҢ ТАРИХЫ МЕН ГЕНЕЗИСІ: ҚҰҚЫҚТЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ
Мақалада германдық конституционализмнің генезисі мен тарихи қалыптасуы еуропалық құқықтық ойдың маңызды құбылысы ретінде қарастырылады. Ерекше назар оның классикалық неміс құқықтық және философиялық дәстүрі аясында қалыптасқан доктриналық негіздерін талдауға аударылады. Конституциялық-құқықтық идеялардың эволюциясы және олардың қазіргі конституциялық құрылыстың негізін құрайтын қағидаттардың тұтас жүйесіне айналуы зерттеледі. Зерттеуде Гегель, Ф. Лассаль, К.Т. Велькер, Р. Моль және басқа да көрнекті неміс ойшылдарының еңбектеріне талдау жасалады. Олардың теориялық тұжырымдары германдық конституционализмнің интеллектуалдық негіздерін қалыптастырып, құқықтық мемлекет қағидатын, мемлекеттік билікті ұйымдастыруды, сондай-ақ адам құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ету мен қорғауды негіздейді. Германдық конституционализмнің құқықтық мемлекет тұжырымдамасының дамуына елеулі ықпал еткен және әртүрлі елдердің конституциялық модельдерінің қалыптасуына әсер еткен бірізді доктриналық жүйе ретінде қалыптасқаны көрсетіледі. Зерттеу нәтижесінде оның көптеген қағидалары қазіргі құқықтық жүйелерде қабылданып, бейімделгені туралы қорытынды жасалады. Әсіресе, Қазақстан Республикасының конституциялық құрылысының қалыптасуында германдық құқықтық дәстүрдің ықпалы айқын көрініс табатыны атап өтіледі.
ҚОРҒАУҒА ҚҰҚЫҒЫ БАР КУӘНІҢ ЖЕКЕ БАС БОСТАНДЫҒЫ МЕН ИММУНИТЕТІНІҢ ШЕГІ
Бұл мақалада қылмыстық процеске қатысушының, мысалы, қорғауға құқығы бар куәгердің өз мақсаты мен құқықтық мәртебесі тұрғысынан дұрыс жүріс-тұрысын қамтамасыз етудің оңтайлы шаралары қарастырылады. Автор Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің (бұдан әрі – ҚР ҚПК) 19-тарауына қылмыстық іс жүргізу мәжбүрлеудің жаңа шарасы «Елден кетуге уақытша шектеу қою» түрімен өзгерту туралы заңнамалық ұсынысты сындарлы және сыни тұрғыдан талдап, жеке тұлғаның іс жүргізушілік мәртебесін, күдіктілігі мен жауапкершілікті күшейтеді, айыпталушылар. Басқа қорғау өкілдерінің Қазақстан Республикасынан тыс жерлерге шығуына заңға ұқсас оларға тыйым салуды енгізу олардың мәртебесіне қайшы келетін және қорғауға құқығы бар куәлардың жеке бас бостандығы мен иммунитетін негізсіз шектейтін жол берілмейтін жаңалық болып саналады. Осы мақаланың авторы Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің тек күдіктілерге, айыпталушыларға және сотталушыларға қылмыстық бұлтартпау шараларының жекелеген түрлері (сотқа дейінгі қамауға алудан басқа) қолданылған кезде елден шығуына қосымша тыйым салуды енгізуді көздейтін норма жобасын әзірлеген.
ҚАЗАҚСТАНДА ПЛАТФОРМАЛЫҚ ЖҰМЫСПЕН ҚАМТУ: ҚҰҚЫҚТЫҚ ОЛҚЫЛЫҚТАР ЖӘНЕ РЕТТЕУ ПЕРСПЕКТИВАЛАРЫ
Мақалада Қазақстан Республикасында платформалық жұмыспен қамтудың дамуы жағдайында туындайтын еңбек және азаматтық-құқықтық қатынастарды құқық қолдану практикасы тұрғысынан реттеудің өзекті мәселелері қарастырылады. Зерттеу барысында цифрлық экономиканың ықпалымен дәстүрлі еңбек қатынастарының трансформациясы, сондай-ақ онлайн-платформалар, соның ішінде такси-агрегаторлар қызметі шеңберінде еңбек қатынастарының өзгеру ерекшеліктері талданады. Сонымен қатар, платформалар арқылы еңбек қызметін жүзеге асыратын тұлғалардың құқықтық мәртебесін айқындау және еңбек пен азаматтық-құқықтық қатынастарды ажырату критерийлері зерттеледі. Зерттеу аясында Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасына талдау жүргізіліп, платформалық жұмыспен қамту саласындағы құқықтық реттеудің олқылықтары мен қайшылықтары анықталады. Әсіресе, жұмыскерлердің әлеуметтік қорғалу мәселелеріне, оның ішінде еңбек кепілдіктерін қамтамасыз ету, еңбекақы төлеу, еңбек қауіпсіздігі және еңбек құқықтарын қорғау тетіктеріне ерекше назар аударылады. Сонымен қатар, платформалық жұмыспен қамтуды құқықтық реттеудің шетелдік тәжірибесі, атап айтқанда жұмыскерлердің құқықтық мәртебесін айқындау мен олардың құқықтарын қорғау тетіктері қарастырылады. Зерттеу нәтижесінде платформалық жұмыспен қамтуды құқықтық реттеу ұлттық заңнамада жеткілікті деңгейде қалыптаспағаны негізделеді. Соған қарамастан, цифрландыру жағдайында бұл саланың қарқынды дамуы оны құқықтық тұрғыдан жетілдіру қажеттігін айқындайды. Осыған байланысты платформалық жұмыспен қамтуды реттеудің кешенді құқықтық тетіктерін әзірлеу, жұмыскерлердің құқықтарын тиімді қорғау және еңбек нарығы субъектілерінің мүдделер теңгерімін қамтамасыз ету қажеттілігі туралы қорытынды жасалады.
ӘКІМШІЛІК ІС ЖҮРГІЗУДЕ ЖАУАПКЕРДІ АУЫСТЫРУДЫҢ ҚҰҚЫҚТЫҚ ҚҰРАЛЫН ҚОЛДАНУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
Бұл мақалада әкімшілік іс жүргізуде жауапкерді ауыстырудың құқықтық құралын қолдану ерекшеліктері талданады. Ол осы құжаттың құқықтық табиғатын, оның мақсаттарын және өтініш берушінің құқықтарын сот арқылы тиімді қорғауды қамтамасыз етудегі маңыздылығын зерттейді. Тиісті жауапкерді анықтау өлшемдеріне, іс жүргізу негіздеріне, оларды ауыстыру тәртібіне ерекше назар аударылады. Мақалада сот тәжірибесіне және осы институттың әкімшілік іс жүргізуде қолданылуына қатысты құқықтық статистикаға сүйенеді. Талапкерлер жауапкерді ауыстыру туралы сотқа жиі жүгінген даулардың санаттары көрсетілген. Әкімшілік сот төрелігінің қағидаттарын нығайту және жария-құқықтық даулар бойынша азаматтардың құқықтарын барабар қорғауды қамтамасыз ету мақсатында осы институтты қолдануда біркелкі көзқарас қажеттілігіне қатысты қорытындылар жасалды.
КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ ЭКОНОМИКА: ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ САЛААРАЛЫҚ РЕТТЕУДІҢ, ЗЕРТТЕУЛЕРДІҢ ЖӘНЕ БІЛІМ БЕРУДІҢ ЖАҢА САПАСЫНА ҚАРАЙ
Қазақстан өзінің әлеуметтік құрылымын түбегейлі қайта құруды бастан өткеруде, ал мемлекет Қазақстан Республикасы Конституциясының 1-бабының 1-тармағында бекітілген қағидаттарды, сондай-ақ әділдік пен есеп берушілік қағидаттарын бірте-бірте енгізе отырып, жаңаруда. Саяси институттар мен экономикалық қатынастар ауқымды реформалардан өтуде. Халық пен оның әл-ауқаты мемлекеттік саясаттың орталығына қойылды. Жоғарғы органдардың күш-жігері 21 ғасырдың басында экономика мен бизнесті конституциялық-құқықтық реттеу саласында, әсіресе құқық қолдану тәжірибесінде туындаған түбегейлі қиындықтарды шешуге бағытталған. Олардың кейбіреулері заманауи, бұрын-соңды болмаған технологиялық инновациялар дәуірі, цифрландыру мен жасанды интеллекттің өмірдің барлық салаларына толық енуімен туындады. Тиісті құқықтық қолдау болмаса, олар ұлттық мүдделерге қайшы келуі мүмкін, сол арқылы елдің экономикалық, қаржылық және технологиялық (цифрлық) егемендігіне, тіпті ұлттық (конституциялық) қауіпсіздікке қауіп төндіреді. Басқалары нақты өмірдегі теңгерімсіздіктерге байланысты. Олар біздің шындықтың субъективті факторларынан туындайды. Қазіргі уақытта қоғам мен мемлекет бұл кедергілерді түзету үшін жұмыс істеп жатыр. Гуманитарлық ғылымның әртүрлі салаларының, ең алдымен экономиканың, философияның, саясаттану мен әлеуметтанудың өкілдері арасындағы көзқарастардағы бар кедергілер біртіндеп жойылуда. Олардың әдістемелері конституциялық құндылықтарды барынша жүзеге асыру үшін пайдаланылуы тиіс. Және керісінше. Бұл ретте заң ғылымы (заң ғылымы): құқық салалары (мемлекеттік және жеке), салалары (ең алдымен конституциялық құқық, азаматтық, әкімшілік, салық, экологиялық, еңбек, әлеуметтік қамсыздандыру) және осыған ұқсас, неғұрлым нақты міндеттер алдында тұр құқықтық реттеудің жеке объектілерімен және әдістерімен олардың әрқайсысына барабар кеңістікті анықтап, қамтамасыз ете отырып, заңнама топтары.
ЖАЗАНЫ ӨТЕУДІҢ ПРОГРЕССИВТІ ЖҮЙЕСІНІҢ ДАМУЫ ТУРАЛЫ
Мақалада автор ғылым мен технологиядағы ауқымды өзгерістер жағдайында Қазақстан Республикасының қылмыстық-атқару жүйесін трансформациялаудың өзекті мәселелерін қарастырады. Автор жазалаудың прогрессивті жүйесі тұжырымдамасын қылмыстық саясатты ізгілендіру мен «түрме халқының» санын азайту механизмінің негізгі құрамдас бөлігі ретінде қарастырады. Жазаны атқару, тәрбие процесі шараларын іске асыру және пробациялық бақылау барысында ғылым мен техниканың заманауи жетістіктерін, атап айтқанда, жасанды интеллект (AI), IT-технологиялар және т.б. салаларды қолдануға ерекше назар аударылады. Автор қылмыстық сот ісін жүргізу аясына түскен адамдардың мінез-құлқын бақылау мен қадағалаудың заманауи құралдарын кеңінен қолданбайынша, қоғамдық қауіпсіздіктің жеткілікті деңгейіне қол жеткізу мүмкін емес екенін атап өтеді. Зерттеудің негізгі мақсаты — цифрлық шешімдерді енгізу арқылы прогрессивті жүйені жетілдіру бойынша теориялық принциптер мен практикалық ұсыныстар әзірлеу. Осы мақсатқа жету үшін автор прогрессивті жүйе ұғымын анықтау, GPS, VR-терапия сияқты электрондық мониторингті жүзеге асырудың шетелдік тәжірибесін зерделеу, пробациялық бақылау функцияларын арнайы қызметтерге беру қажеттілігін негіздеу міндеттерін қойды. Мақалада АҚШ-тағы биометриялық деректері бар білезіктерді, Қытайдағы эмоцияны тану жүйесін, Ұлыбританиядағы кодинг-курстарды пайдаланудың әлемдік тәжірибесіне талдау жасалған. Қорытындылай келе, автор тәрбиелік ықпал ету мәселелерінде дәстүрлі шараларды бақылаудың озық әдістерімен және AI-супервизиямен ұштастыратын кешенді тәсілге баса назар аударады. Ұсынылған шараларды іске асыру қайталама қылмыстардың деңгейін төмендетуге мүмкіндік береді.
бас бостандығынан айыруды өтеудің прогрессивті жүйесі
ҚҰҚЫҚТЫҢ БӨЛШЕКТЕНУІ ҚИЫНДЫҚ РЕТІНДЕ ЖӘНЕ ОНЫ ЖЕҢУ ЖОЛДАРЫ
Автор, Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының бұрынғы Төрағасы, Қазақстан Республикасының көрнекті мемлекет қайраткері, ішкі құқық теориясы үшін өзекті болып табылатын құқықтық реттеуді жекелеген, мамандандырылған салаларға бөлу процесін қарастырады, қоғамдық қатынастардың дамуы мен әртүрлілігімен, құқықтық жүйелер мен құқықтың арнайы салаларының бірігуімен анықталады. Құқықтың бытыраңқылығы объективті түрде заңнаманың тұрақсыздығымен, оның әртүрлі кезеңдеріндегі заң шығару қызметінің сәйкессіздігімен және үйлестірілмегендігімен, құқықты жүзеге асыру және қабылдау процестерін күшейту тенденциясымен анықталады. Соның салдарынан құқықтың жүйелі құрылымының әлсіреуі, бір-біріне қайшы келетін заң нормалары, құқық қорғау органдары қызметкерлеріне қиындықтар, құқықтық жүйе мен құқықтық жүйенің құрылымдық жоғалуының ықтимал қаупі.
ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ШАРТТЫ ТҮРДЕ МЕРЗІМІНЕН БҰРЫН БОСАТУ:КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ҚЫЛМЫСТЫҚ-ҚҰҚЫҚТЫҚ АСПЕКТІЛЕР
Мақалада Қазақстан Республикасындағы шартты түрде мерзімінен бұрын босату (ШМББ) институтының қазіргі жағдайы мен қылмыстық саясат контексіндегі даму үрдістері қарастырылады. Автор ШМББ сотталғандарды түзеудің құқықтық тетігінің маңызды элементі болып табылатынын, оның қайта әлеуметтендіру, экономикалық және гуманистік функцияларды атқаратынын ерекше атап өтеді. Зерттеудің өзектілігі заңнамадағы өзгерістермен қатар, ШМББ қолдануға қойылған шектеулер кезінде конституциялық қағидаттардың сақталуын қамтамасыз ету қажеттілігімен де айқындалады. Зерттеудің мақсаты ШМББ-ның құқықтық негіздерін талдау, оны қолданудағы қолданыстағы шектеулерді анықтау және олардың Қазақстан Республикасы Конституциясына сәйкестігін бағалау. Қойылған міндеттердің қатарында сот тәжірибесін зерделеу және ШМББ қолданылуына ықпал ететін Конституциялық Соттың құқықтық ұстанымдарын талдау да бар. Зерттеу нәтижесінде Қазақстанның мемлекеттік саясаты жекелеген қылмыс санаттары, ең алдымен, сыбайлас жемқорлық және кәмелетке толмағандарға қатысты жыныстық қол сұғылмаушылыққа қарсы қылмыстар бойынша ШМББ шарттарын қатаңдату үрдісін көрсететіні анықталды. Конституциялық Соттың талданған нормативтік қаулылары заңның кері күші мен ҚК мен ҚАЖК нормаларының арақатынасына қатысты түсіндіру кезінде құқық қолданудың бірыңғай еместігін айқындайды. Қорытындыда ШМББ туралы заңнаманы жетілдіру мен сот тәжірибесінің бірізділігін қамтамасыз ету қажеттілігі атап өтіледі. Бұл құқықтық айқындықты күшейтуге, сондай-ақ әділдік, гуманизм және қоғамды қорғау арасындағы тепе-теңдікті іске асыруға мүмкіндік береді. Автор ШМББ шектеулерін пропорционалдық қағидаты мен сотталғандардың жағдайын негізсіз нашарлатуға жол бермеу принципіне сәйкестендіруде конституциялық бақылаудың маңызды рөл атқаратынын атап өтеді.
ОҚУ ПРОЦЕСІНІҢ ҚОЛДАНЫСТАҒЫ ЗАҢНАМАҒА ҚҰҚЫҚТЫҚ-ЛИНГВИСТИКАЛЫҚ МОНИТОРИНГ ЖҮРГІЗУ ӘЛЕУЕТІ ТУРАЛЫ («Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» Қазақстан Республикасының кодексі мысалында)
Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасының қазақ тіліндегі мәтінінің сапасы мәселесі қоғам, бұқаралық ақпарат құралдарымен қатар, үнемі құқық және тіл салалары бойынша түрлі зерттеулер жүргізетін ғылыми қауымдастықтың назарында болуы заңды құбылыс. Түрлі объективті және субъективті себептерге байланысты аударма сипатында қалып отырған қазақ тіліндегі заңнама мәселесі жақын арада күн тәртібінен түспейтіні анық. Мемлекеттік тәуелсіздіктің түрлі кезеңдері мен жылдарында қабылданған нормативтік құқықтық актілерде орын алып отырған тілдік және құқықтық қателер туралы аз жазылып жатқан жоқ. Осындай жағдайды түзетуге қоғам да үлкен мүдделілік танытуда. Бірақ соған қарамастан, оның уәкілетті құрылымдар тарапынан қолдау таппай отырғаны да баршаға белгілі. Оның ішінде тіл саясаты, саяси ерік, тілге деген жанашырлық, сапалы нормалар шығару, әділеттік орнату сияқты бағыттармен қатар, қазақ тілінде норма шығарудың теориялық, филологиялық негіздердің әлсіздігі, құқық пен тілді бірдей меңгерген мамандардың тапшылығы сияқты факторлар да бар. Сондықтан қолданыстағы заңнама сапасын жақсарта алатын саяси-құқықтық, әлеуметтік-экономикалық және т.с.с. іс-шаралардың қатарына қолданыстағы заңнамаға құқықтық-лингвистикалық мониторинг жүргізуді де қосу қажет. Осыған байланысты мақаланың мақсаты қолданыстағы заңнамада орын алып отырған кемшіліктерді түзетуде оқу процесінде қолдануға толық мүмкіндігі бар құқықтық-лингвистикалық мониторинг жүргізудің әлеуетін қолдану мәселесін қарастыру болып табылады. Аталған мақсатқа қол жеткізу үшін оқу процесінде білім алушылармен бірге қолданыстағы заңнамада жіберілген қателерді анықтау, талдау және оларды түзетуді күн тәртібіне қою мәселелері қарастырылды.
ИНТЕРНЕТ АЛАЯҚТЫҚТАН ЗАРДАП ШЕККЕН АЗАМАТТАРДЫҢ МҮДДЕЛЕРІН ҚОРҒАУДЫҢ ТИІМДІ ТӘСІЛДЕРІ.
Мақалада Қазақстан Республикасында киберқылмыстылықтың өсуі және осы саладағы халықаралық ынтымақтастықтың дамуына байланысты қылмыстық іс жүргізу саласындағы құқықтық реттеуді жетілдіру мәселелері қарастырылады. Киберқауіпсіздік саласындағы стратегиялық құжаттарға (киберқауіпсіздік жөніндегі «Қазақстанның киберқалқаны» тұжырымдамасы, 2023–2029 жылдарға арналған цифрлық трансформация, АКТ-ны және киберқауіпсіздікті дамыту тұжырымдамасы) талдау жүргізіледі, сондай-ақ электрондық дәлелдемелерге трансшекаралық қолжетімділікті жеңілдету және жедел халықаралық өзара іс-қимылды қамтамасыз ету үшін Қазақстан Республикасының компьютерлік қылмыстар туралы Будапешт конвенциясына және БҰҰ-ның киберқылмысқа қарсы конвенциясына қосылуының маңызы айқындалады. Қолданыстағы қылмыстық іс жүргізу заңнамасы электрондық құжаттар мен компьютерлік ақпаратты реттеуді тек фрагменттік түрде көздейтіні, бұл киберқылмыстарды ашу және тергеудің практикалық қажеттіліктеріне толық көлемде сәйкес келмейтіні атап өтіледі. Халықаралық стандарттарды ескере отырып, электрондық дәлелдеме ұғымын нормативтік тұрғыдан бекіту, оларды сақталу орнына қарай жіктеу, сондай-ақ оларды алу, сақталуын қамтамасыз ету, тәркілеу және қылмыстық сот ісін жүргізуде пайдалану бойынша арнайы іс жүргізу тетіктерін енгізудің қажеттілігі негізделеді.
ақпараттық қауіпсіздік саласындағы қылмыстар
СОТ ТАЛҚЫЛАУЫНА АЗАМАТТЫҚ ІСТЕРДІ ДАЙЫНДАУ САТЫСЫНДАҒЫ САРАПТАМА
Азаматтық сот ісін жүргізудің аса маңызды әрі көлемді бөлігін азаматтық істерді сот талқылауына дайындау құрайды. Дәл осы кезеңде сот пен процеске қатысушылар дәлелдемелік материалды қалыптастыру мақсатында әртүрлі және көптеген дайындық іс-әрекеттерін жүзеге асырады. Осындай дайындық әрекеттерінің ішінде сараптама тағайындау ерекше орын алады, өйткені ол іс мән-жайлары мен ұсынылған дәлелдемелерден сарапшының қорытындысы қажет болатын барлық жағдайларда жүргізіледі. Осыған байланысты істі сот талқылауына дайындау сатысының бірқатар мәселелеріне, істі дайындау сатысының құрамдас бөлігі болып табылатын дайындық отырысына, сондай-ақ азаматтық процестің осы сатысында сараптама тағайындаудың жекелеген мәселелеріне тоқталу қажеттілігі туындайды.
істі дайындау сатысындағы дайындық отырысы
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ КӘСІПКЕРЛІК КОДЕКСІНДЕГІ ЗИЯТКЕРЛІК МЕНШІК ҚҰҚЫҚТАРЫНЫҢ ДАМУЫ
ҚР Кәсіпкерлік кодексінің (бұдан әрі - КК) қабылданғанына он жыл өтті. Осы уақыт ішінде ол мемлекеттік органдар мен кәсіпкерлік арасындағы ұйымдасқан әлеуметтік күш ретіндегі қарым-қатынасты реттейтін негізгі құқықтық құжатқа айналды. Кәсіпкерлер КК-ны қоса алғанда, әртүрлі дереккөздерде бекітілген зияткерлік меншік құқықтарын (бұдан әрі - ЗМ) белсенді түрде пайдаланады. Сонымен қатар, КК-ның зияткерлік меншік ережелері ДЗМҰ Конвенциясының 1-бабында анықталғандай, ЗМ құқықтарының «әділетсіз бәсекелестікке қатысты құқықтар» тобына жатады. Бұл құқықтар тобы қазақ және орыс заң әдебиеттерінде өте аз зерттелген. Бұл мақаланың мақсаты - КК-ның ЗМ ережелерінің ерекшеліктерін зерттеу. Осы тұрғыда жеке мақсаттар Кәсіпкерлік кодексінде бекітілген зияткерлік меншік туралы құқықтық нормалардың құрамы мен ерекшеліктерін, жоғарыда аталған ДЗМҰ Конвенциясы бойынша зияткерлік меншік құқықтарын жіктеудегі орны тұрғысынан, олардың Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексіндегі зияткерлік меншік объектілерін жіктеумен байланысын көрсету және осы нормалардың әділ бәсекелестікке қол жеткізудегі әлеуметтік функциясын сипаттау болып табылады. Нәтижелер: Кәсіпкерлік кодексінде қорғалатын ЗМ объектілерінің ауқымын кеңейтетін нормалар бар. Кәсіпкерлік кодексі Қазақстан Республикасының заңнамасындағы әділетсіз бәсекелестікке байланысты зияткерлік меншік құқықтарын толық қамтымайтын нормативтік олқылықты толтырғаны анықталды, бұл олқылық Кәсіпкерлік кодексі қабылданған кезде пайда болды. Бұл нормалар Кәсіпкерлік кодексін әділетсіз бәсекелестікке қарсы маңызды тежеуші фактор ретінде белгілейді. Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 961-бабын әділетсіз бәсекелестік туралы ережелермен толықтыру ұсынылады. Осылайша, бұл мақалада зияткерлік меншікті реттейтін нормаларды жетілдіру және әділетсіз бәсекелестікті шектеу функцияларын орындау бойынша бірқатар ұсыныстар бар.
классификация объектов интеллектуальной собственности
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ БАНКТЕР МЕН КЛИЕНТТЕР АРАСЫНДАҒЫ ҚАТЫНАСТАРДЫ ЖАРИЯ ЖӘНЕ ЖЕКЕ ҚҰҚЫҚТЫҚ РЕТТЕУ ТУРАЛЫ
Дәстүрлі түрде банк-клиент қатынастары жеке (азаматтық) құқық субъектісі болып саналады. Дегенмен, олардың құқықтық реттелуі қоғамдық құқықтың салыстырмалы түрде жоғары енуімен сипатталады. Бірқатар жағдайларда реттеудің жария-құқықтық әдістерін қолдана отырып, мемлекет шарт бостандығын және шарттық қатынастарға қатысушылардың ерік-жігерінің дербестігін шектейді. Бұл мұндай шектеулердің ауқымы, банк пен клиент қатынастарын реттейтін нормалардың салалық тиістілігі және оларды құқықтық реттеу әдістері туралы сұрақтарды тудырады. Бұл мақаланың мақсаты – банк пен клиент қатынастарына мемлекеттік және жеке құқықтың әсеріне құқықтық талдау жасау. Зерттеу барысында авторлар банк пен клиент арасындағы қатынастарды реттеуде императивтік әдісті қолдану мысалдарын келтіреді, банк пен клиент арасындағы қатынастарды реттейтін нормалардың салалық тиістілігін анықтайды, күрделі банктік құқықтық қатынастарды сипаттайды, мақалада реттеудің мемлекеттік және жеке құқық әдістерінің ықпалы салыстырылып, банктік қатынастарды құқықтық реттеудің кешенді әдісі қарастырылады. Қорытындыда зерттеу нәтижелері берілген.
СЕНІП ТАПСЫРЫЛҒАН МҮЛІКТІ ЗАҢСЫЗ ИЕМДЕНУ МЕН ЖЫМҚЫРУДЫ КВАЛИФИКАЦИЯЛАУДАҒЫ КЕЙБІР МӘСЕЛЕЛЕР
Сеніп тапсырылған мүлікті заңсыз иемдену мен жымқыруды дұрыс саралаудың теориялық маңызы қылмыстық заңнаманың нормаларын бағалау ережелерімен біркелкі түсінуге және түсіндіруге жол берілетіндіктен, Қазақстан Республикасындағы тергеу және сот тәжірибесі үшін маңызды болып қала береді, бұл материалдық құқықтың біркелкі қолданылуынан ауытқуға әкеп соғады. Осы қылмыстық құқық бұзушылықтың объективті және субъективті жақтарын дәстүрлі емес тәсілдермен сипаттайтын сеніп тапсырылған мүлікке билік етудің жаңа, күрделі әдістерінің пайда болуы жағдайды одан әрі қиындатады. Демек, бұл әрекетті жіктеуде, әсіресе оның азаматтық және басқа да құқықтық қатынастармен байланысын анықтауда қиындықтар туындап, сот қателеріне әкеп соғады. Автор қолданыстағы қылмыстық заңнамаға, Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулыларына, монографиялық әдебиеттерге жан-жақты және терең талдау жасаған. Мүлікті адамға сеніп тапсырылған деп тану шарттарын жүйелеу, бөтеннің мүлкін заңсыз алып қою және иемдену туралы доктриналық түсініктеме беру және осы әрекеттің аяқталу сәті бойынша ғылыми негізделген ұсыныстарды ұсынады.
квалификация: мінездеме және әрекеттің аяқталу сәті
сеніп тапсырылған мүлікті иеленіп алу және иемдену
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ТҰРАҚТЫЛЫҒЫ МЕН ҚАУІПСІЗДІГІ КОНТЕКСТІНДЕГІ ӘЛЕУМЕТТІК-ҚҰҚЫҚТЫҚ ТӘУЕКЕЛДЕР
Әлеуметтік заңнамадағы тәуекелдер құқықтық конституциялық кепілдіктерді қалыптастырудың және реттеуші жіктеуіштердің негізгі өлшемшарттары болып табылады. 2023 жылғы сәуір айында Қазақстан Республикасында Қазақстан Республикасының Әлеуметтік кодексі қабылданып, онда заңнамалық деңгейде алғаш рет «әлеуметтік тәуекел» ұғымына анықтама беріліп, оның негізін құрайтын кейбір заңды фактілер тізбеленді. Алайда аталған кодификацияланған нормативтік құқықтық актіде ұсынылған бұл тізбе едәуір шектеулі. Ол осы кодекспен реттелмеген көптеген ережелерді, сондай-ақ өзге заңнамалық актілермен немесе халықаралық құқық нормаларымен реттелетін қатынастарды қамтымайды. Сонымен қатар, онда «ақаулы құқықтық норма» немесе құқықтық казуистика белгілеріне сәйкес келетін жекелеген құқықтық нормалар да кездеседі. Осы мақаланың мақсаты – «әлеуметтік тәуекелдер» құқықтық санатының теориялық, құқықтық реттеу және құқық қолдану аспектілерін қамтитын ғылыми-талдамалық зерттеуді ұсыну болып табылады. Зерттеу барысында автор келесі міндеттерді шешуді көздейді: зерттеліп отырған құқықтық санаттың мазмұндық-бағалау мәнін айқындау, әлеуметтік тәуекелдерді олардың негізгі мақсаты мен мағыналық табиғатына қарай қысқаша жіктеуішін ұсыну, сондай-ақ еліміздің ұлттық заңнамасында кездесетін кейбір «ақаулы» құқықтық нормаларды талдау арқылы олардың Қазақстан Республикасының тұрақтылығы мен қауіпсіздігіне ықпал ету факторы мен деңгейін анықтау. Мақала авторы талданып отырған казуистикалық реттеушілер мен құқық көздеріндегі кемшіліктерді түзетуге бағытталған нақты құқықтық өзгерістер мен толықтырулар енгізу жөнінде ұсыныстар береді. Мақаланың қорытындысында жүргізілген ғылыми-құқықтық зерттеудің нәтижелері баяндалады.
ЕУРАЗИЯЛЫҚ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ОДАҚ СОТЫНЫҢҚҰЗЫРЕТТІЛІГІ: ШЕКТЕУЛЕР ЖӘНЕ ДАМУ ПЕРСПЕКТИВАЛАРЫ
Мақалада Еуразиялық экономикалық одақ Сотының (бұдан әрі — Сот, ЕАЭО) құзыреті талданып, оның нормативтік тұрғыдан бекітілу ерекшеліктері, қолданыстағы шектеулері және одан әрі даму мүмкін бағыттары қарастырылады. ЕАЭО шеңберіндегі интеграциялық үдерістердің тереңдеуі жағдайында сот арқылы тиімді құқықтық қорғау тетіктерінің болуы және Одақ құқығын біркелкі қолдануды қамтамасыз ету ерекше маңызға ие. Зерттеу жұмысында Соттың қызмет етуінің құқықтық негіздері, оның юрисдикциясының көлемі, сот арқылы құқықтық қорғауға жүгіну тәртібі, сондай-ақ Одақ құқығы нормаларын түсіндіру практикасы зерделенеді. Интеграциялық үдеріс қатысушыларының құқықтық қорғауға деген сұранысының артуын және ЕАЭО құқықтық жүйесінің тиімділігін арттыру қажеттілігін ескере отырып, Сот өкілеттіктерін кеңейту перспективаларына ерекше назар аударылады. Мақаланың қорытындылары ЕАЭО Сотының сот практикасын және басқа интеграциялық бірлестіктердің соттары қалыптастырған құқықтық ұстанымдарды талдау негізінде жасалған. Зерттеу нәтижелері интеграциялық құқықтық тәртіптің тұрақтылығы мен дамуын қамтамасыз ететін негізгі институт ретінде ЕАЭО Соты қызметін жетілдірудің мүмкін бағыттарын айқындауға бағытталған. н.
ҚЫЛМЫСТЫҚ ІС ЖҮРГІЗУДЕ МҮЛІКТІ ТӘРКІЛЕУ ЖӘНЕ МЕНШІК ҚҰҚЫҒЫНЫҢ КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ ҚҰҚЫҒЫ
Автор, Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының сарапшысы, Негізгі Заңның 26-бабында көзделгендей, қылмыстық іс жүргізуге қатысушылар болып табылмайтын адамдардың мүлікке конституциялық құқығын сақтау тұрғысынан отандық қылмыстық іс жүргізуде мүлікті тәркілеудің процедуралық және құқықтық механизмін қарастырады. Жұмыстың мақсаты - Қазақстан Республикасының Қылмыстық іс жүргізу кодексінде (бұдан әрі - ҚІЖК) (Қылмыстық іс жүргізу кодексі, 2014) (Қылмыстық іс жүргізу кодексі, 2014) белгіленген тәртіптің әркімнің сотта тыңдалу құқығына қатысты Қазақстан Республикасы Конституциясының 77-бабы 3-тармағының 4) тармақшасына сәйкес келмейтіні туралы қорытынды жасауға алғышарттарды белгілеу. Бұл мақсатқа жету үшін келесі міндеттер шешілді: қылмыстық іс жүргізуге қатысушылар болып табылмайтын адамдардың мүліктік құқықтарының қамтамасыз етілу дәрежесі, олардың мүлкін судья тыңдау өткізбей, жеке өзі тәркілеу мәселесін қараған кезде осы құқықтың бұзылуының сипаты. Мүлікті тәркілеу рәсімінің ерекше құқықтық сипатына назар аударылады, ол қылмыстық-процессуалдық мәжбүрлеу шарасы және дәлелдемелерді жинау құралы болып табылады. Қылмыстық-процестік кодекстің бірнеше ережелерін жетілдіру бойынша ұсыныстар енгізілуде, соның ішінде мүліктің жоғалуын, жасырылуын немесе қасақана иеліктен шығарылуын болдырмау үшін тергеу судьясының ақылға қонымды мерзімге алдын ала тәркілеуін белгілеу. Бұл мәселе бойынша түпкілікті шешім қабылданғанға дейін іс жүргізуге қатысушы емес тұлға тәркіленген мүліктің қылмыстық жолмен емес, заңды түрде алынғанын және қылмыстан түскен кірістерді жасыру үшін пайдаланылмағанын сотта тікелей дәлелдеу мүмкіндігіне ие болады.
гарантии права собственности лиц, не являющихся участниками уголовного процесса.
Ресей Федерациясының Конституциялық Соты азаматтардың өтініштері бойынша істерді қарау кезінде конституциялық сот ісін жүргізудің міндетті субъектілері
Мақала Ресей Федерациясының Конституциялық Соты азаматтардың шағымдары бойынша заңдардың конституциялылығын қарастыру кезінде конституциялық сот өндірісінің субъектілік құрамын зерттеуге арналған. Конституциялық Сот РФ және процессқа қатысушы тараптар сияқты міндетті субъектілердің құқықтық мәртебесі, сондай-ақ олардың сот процестің әртүрлі сатыларындағы рөлі талданады. Ерекше назар конституциялық сот өндірісінің ерекшелігіне аударылады, ол Конституцияның үстемдігін қамтамасыз етуге, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғауға және нормативтік-құқықтық актілердің конституциялылығын тексеруге бағытталған ерекше сот әдісі болып табылады. Субъектердің құқықтық негіздері мен процессуалдық өкілеттіктері, дәлелдемелерді жинау мен шешім қабылдауға қатысу ерекшеліктері, сондай-ақ конституциялық бақылаудың шетелдік жүйелерімен салыстырмалы аспектілері қарастырылады. Мақала Конституциялық принциптер мен нормаларды сақтау маңызды екенін, сондай-ақ Конституциялық Сот РФ-нің конституциялық бақылаудың жоғарғы органы ретіндегі бірегей рөлін ерекше атап көрсетеді. Жүргізілген талдау аясында қатысушыларды міндетті субъектілер қатарына жатқызу өлшемдері айқындалып, олардың өтініш берушінің іс жүргізушілік кепілдіктерін қамтамасыз етудегі маңызы негізделеді. Міндетті қатысушылар құрамының конституциялық шағымның жол берімділігіне, істі қарау шектеріне және құқық қолданудың қорытынды нәтижесінің сапасына ықпалына ерекше назар аударылады. Конституциялық соттық қорғаудың тиімділігін арттыру мақсатында тараптардың іс жүргізушілік мәртебесін жетілдіру бағыттары ұсынылады.
Авторлық құқық (c) 2025 Veritas Legis Journal
Қазақстан Республикасының түзеу мекемелеріндегі әйелдер құқықтарын қорғау мәселелері
Мақала Қазақстан Республикасындағы бас бостандығынан айыру орындарында жазасын өтеп жатқан әйелдердің құқықтарын қорғау жағдайына кешенді талдау жасауға арналған. Әйелдерге арналған түзеу мекемелерінің қызмететуіндегі негізгі мәселелер, атап айтқанда, ұстау жағдайларының халықаралық стандарттарға сәйкес келмеуі, санитарлық-тұрмыстық және медициналық қамтамасыз етудің жеткіліксіздігі, сондай-ақ гендерлікзорлық-зомбылық пен кемсітушілік тәуекелдері қарастырылады. Әйелдерге қатысты қылмыстық жәнеқылмыстық-атқару заңнамасын қолдану тәжірибесіне, шартты түрде мерзімінен бұрын босату, жазаны баламалышаралармен алмастыру және амнистия институттарын талдауға ерекше назар аударылады. Ресми статистикалықдеректер мен нақты жағдайларды талдау негізінде құқық қолдану тәжірибесіндегі жүйелі проблемаларанықталып, соттардың формалистік көзқарасы мен гуманизм және адам құқықтарын қорғау қағидаттарынақарағанда жазалау тетіктеріне басымдық берілетіні көрсетіледі. Мақалада пенитенциарлық жүйені реформалаудың алғашқы кезеңі ретінде әйелдерге арналған амнистияжүргізудің қажеттілігі негізделеді, сондай-ақ қылмыстық-атқару жүйесін демилитаризациялау, гендерлікбағдарланған ұстау стандарттарын енгізу және қоғамдық бақылауды кеңейту сияқты одан әрі өзгерістердің негізгібағыттары ұсынылады. Қазақстанның адам құқықтары саласындағы халықаралық міндеттемелерін іске асыружазаны ізгілендіруге және сотталған әйелдерді қоғамға қайта әлеуметтендіруге бағытталған жүйелі әрі дәйектіөзгерістерді талап ететіні жөнінде қорытынды жасалады.
адам құқықтарының халықаралық стандарттары.
Қазақстан Республикасындағы платформалық жұмыспен қамтуды құқықтық реттеу: еңбек қатынастарын саралау және цифрлық платформалардың жауапкершілігі
Мақалада цифрлық технологиялар мен платформалық экономиканың дамуы жағдайында Қазақстан Республикасындағы платформалық жұмыспен қамтудың құқықтық ерекшеліктері қарастырылады. Цифрландыру дәстүрлі жұмыспен қамту үлгілерін өзгертіп, платформалар мен орындаушылар арасындағы жаңа өзара іс-қимыл нысандарын қалыптастыратыны, соның салдарынан қызметкерлердің құқықтық мәртебесі мен жауапкершіліктің бөлінуі мәселелері бойынша құқықтық айқынсыздық туындайтыны көрсетіледі. Салыстырмалы-құқықтық талдау негізінде цифрлық платформаларды реттеудің шетелдік тәсілдері, соның ішінде Еуропалық одақ, АҚШ және бірқатар еуропалық мемлекеттердің тәжірибесі зерделенеді. Такси агрегаторларының қызметіне және «такси агрегаторы» ұғымының нормативтік тұрғыда айқындалмауына ерекше назар аударылады, өйткені бұл компанияларға өзін делдал ретінде көрсетуге және азаматтық-құқықтық жауапкершілікті төмендетуге мүмкіндік береді. «Гиг-экономикада» қатынастардың еңбек сипатын нақты мән-жайлар бойынша танитын сот тәжірибесі және Қазақстандағы Оспан А.А. – «Glovo Kazakhstan» ЖШС ісі бойынша қабылданған ұстаным талданып, тараптар арасындағы қатынастардың шынайы мазмұнын ескерудің маңыздылығы негізделеді. Қазақстан заңнамасын жетілдіру, жұмыскерлер мен тұтынушыларды қорғау деңгейін арттыру, сондай-ақ қызмет көрсетушілердің әрекеттері үшін платформалардың жауапкершілігін күшейту қажеттігі туралы қорытынды жасалады.
Жерге орналастыру жүйесін цифрландырудың құқықтық аспектілері: халықаралық тәжірибе және Қазақстан үшін болашақ мүмкіндіктер
Мақалада Қазақстан Республикасында жер ресурстарын басқару жүйесін цифрландыруға қатысты талдау жүргізілген, соның ішінде құқықтық аспектілер мен ұлттық құқықтық әрі институционалдық ортаға енгізуге болатын әлемдік тәжірибелер қарастырылады. Жаһандану үдерістерінің күшеюі жағдайында жер ресурстарын орнықты басқаруға деген қажеттілік артып келеді. Қазақстанда ақпараттың толық цифрландырылмауы, ауылдық халықтың цифрлық сауаттылығының төмендігі және құқықтық реформалардың біркелкі еместігі сияқты бірқатар кедергілер бар. Халықаралық тәжірибені қолдану мен институционалдық ортаны қалыптастырудың маңыздылығы Эстонияның E-Land моделі мен Сингапурдың геоақпараттық технологиялары мысалында негізделеді. Аталған мәселелерді шешу цифрлық сауаттылықты арттыру, телекоммуникациялық инфрақұрылымды дамыту және жер заңнамасын халықаралық стандарттармен үндестіруді қамтитын кешенді шаралар арқылы ұсынылады. Ұсынылған шаралардың тиімділігі Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық ерекшеліктерін ескере отырып, құқықтық тетіктерді қоса алғанда, әлемдік тәжірибелердің икемділігін бейімдеу арқылы бағаланады. Алынған деректер орнықты дамуға және халықтың өмір сүру сапасын арттыруға ықпал етеді.
цифрландыру, жер ресурстарын басқару, халықаралық тәжірибе, жер қатынастары, жер саясаты, жер заңнамасы, цифрлық құқықтық орта.
Қарыз алушылардың құқықтарын қорғаудың халықаралық тәжірибесі және оны Қазақстанда қолдану мүмкіндіктері
Мақалада қарыз алушылардың құқықтарын қорғаудың халықаралық тәжірибесіне терең талдау жүргізіліп, әртүрлі елдерде қолданылатын құқықтық механизмдер мен тәжірибелер, сондай-ақ олардың Қазақстандағы әлеуетті бейімделуі қарастырылады. Тұтынушылық несиелендіруді реттеудің негізгі аспектілері, оның ішінде несиелеу шарттарының ашықтығын қамтамасыз ету шаралары, жосықсыз несие берушілерден қорғау тетіктері, сондай-ақ халықтың қарыз жүктемесін азайтуға бағытталған құралдар қарастырылады. Қарыз алушыларды қорғаудың әртүрлі тәсілдерінің тиімділігін көрсететін деректер мен талдамалық материалдар келтіріледі, сондай-ақ халықаралық тәжірибенің табысты жағдайлары егжей-тегжейлі талданады. Салыстырмалы талдау шеңберінде Еуропалық Одақты, АҚШ-ты және Азия елдерін қоса алғанда, тұтынушылардың құқықтарын қорғау жүйесі дамыған елдердегі заңнамалық бастамалардың ерекшеліктері және олардың Қазақстанда қолданылу мүмкіндігі қарастырылады. Еліміздегі кредиттік рейтингін қалыпастыру жүйесін жетілдіру мәселелеріне талдау жасалады. Қазақстандағы қарыз алушылардың құқықтарын қорғаудың қазіргі жағдайын бағалауға, заңнамадағы және құқық қолдану практикасындағы әлсіз жақтарды анықтауға ерекше назар аударылады. Кредиторлар қызметін бақылаудың тиімді тетіктерін енгізуді, қаржы омбудсмені жүйесін дамытуды және кредиттік ұйымдарға мемлекеттік қадағалауды күшейтуді қоса алғанда, халықаралық тәжірибе тұрғысынан ұлттық реттеуді жетілдіру перспективалары қаралады. Осылайша, мақала халықаралық стандарттар мен озық тәжірибелерге негізделген қарыз алушыларды қорғау мәселелерін зерделеудің кешенді тәсілін ұсынады және оларды Қазақстан жағдайларына бейімдеу бойынша ұсыныстарды тұжырымдайды. Зерттеудің мақсаты - қарыз алушылардың құқықтарын қорғау саласындағы халықаралық тәжірибені зерттеп, оны Қазақстанға бейімдеу ұсыныстарын әзірлеу.
тұтынушылық несие, қаржылық сауаттылық, омбудсмен, кредиттік рейтинг.
Қазақстан Республикасы конституциялық сотының кәсіби қызметкерлерінің құқықтық жағдайы
Аңдатпа. Бұл мақалада судья тәрізді ерекше конституциялық мәртебесінің жоқтығына қарамастан, осы конституциялық бақылау органының толық және тиімді қызметін қамтамасыз етуде шешуші рөл атқаратын Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының (ҚРКС) кәсіби қызметкерлерінің рөлі мен маңыздылығы қарастырылған. Олардың құқықтық жағдайы, ҚРКС аппаратының құрылымы мен функциялары, оның ішінде талдау, ұйымдастыру-құқықтық және сараптамалық бөлімшелері қарастырылады. Көмекші персонал – консультанттар, мамандар (талдаушылар) және істерді қарау үшін материалдарды дайындауды, құқықтық зерттеулерді жүргізуді, сондай-ақ құжат айналымын ұйымдастыруды және басқа мемлекеттік органдармен байланыс жасауды, сондай-ақ ҚРКС шешімдері бойынша жұмысты қамтамасыз ететін басқа да қызметкерлердің сипаттамаларына ерекше назар аударылады. Қазақстандық модельдің ерекшеліктері шетелдік тәжірибемен, оның ішінде Ресей Федерациясы мен Польшаның заңнамалық деңгейде тәжірибелерімен салыстыра отырып, негіздемелермен ерекшеленген. Автор Конституциялық Соттың қызметін қамтамасыз етудің тиімділігі көп жағдайда оның аппараты қызметкерлерінің кәсіби дайындығының жоғары деңгейіне, тәжірибесі мен жауапкершілігіне байланысты екенін атап көрсетеді. Қорытындылай келе, олардың қызметін құқықтық реттеуді күшейту, ашықтықты арттыру және конституциялық сот төрелігіндегі аталған «мантиясыз тұлғалардың» институционалдық маңызын күшейту бойынша ұсыныстар жасалады.
Конституциялық сот, құқықтық мәртебе, аппарат, көмекші органдар, қызметкерлер, аналитик, конституциялық сот төрелігі